Mijn vrouw en ik hebben de traditie dat we minstens eens per jaar de film The big Lebowski kijken. Om de gevoelsthermometer opnieuw te kalibreren, een beetje dudeness te tanken en de wereld wat meer door de ogen van Jeffery Lebowski, alias The Dude te zien. Een beetje rielekster, onverschilliger ook misschien. Onverschillig tegenover autoriteit, streefdrang, hebzucht, regeltjes.
The Dude is tevreden met weinig. Een oude auto, een mottig vloerkleed dat het interieur bijeen houdt en bowlen met zijn twee beste vrienden, Donny en Walter. The Dude maakt zich niet druk. Of zoals The Dude zelf in de film zegt: “The Dude abides”, wat zoveel betekent als: dat je ontspant en geniet van de eenvoudige geneugten van het leven, over het algemeen tolerant bent tegenover anderen, kalm blijft in moeilijke tijden en anderen aanmoedigt om hetzelfde te doen. Dingen die een mens snel vergeet in de rattenrace naar de bodem die het moderne leven is geworden.
Een van The Dudes beste vrienden is Vietnamveteraan Walter Sobchak. Walter is het tegenovergestelde van The Dude. Waar die laatstgenoemde leeft en laat leven, maakt Walter van alles een gevecht. Wanneer een tegenstander volgens hem een voetfout maakt tijdens een bowling-wedstrijd trekt hij een pistool om de discussie te beslechten: “This is not ‘Nam. This is bowling. There are rules!”
Walter duldt geen tegenspraak waardoor ieder gesprek een discussie wordt. Vanwege zijn oorlogservaringen denkt Walter dat hij alles beter weet en ieder mens doorziet. Hij heeft de mens op zijn ergst meegemaakt en het overleefd, dus niemand maakt hem de pis nog lauw. Door deze vorm van zelfoverschatting gaat er van alles mis in het verhaal.
Walter leeft in zijn eigen wereld met zijn eigen logica en regels en zijn eigen verdriet. Krampachtig en manmoedig probeert hij het leven te duiden, te categoriseren om het zo draaglijk te maken. Walter is weg uit de oorlog, maar de oorlog woedt nog steeds in hem en hij snapt niets meer van de samenleving waarnaar hij is teruggekeerd.
Wanneer Walter ten tonele verschijnt dan voel ik de zijdelingse blik van mijn vrouw en ik weet wat ze denkt: Jij lijkt precies op Walter.
En waar zij en ik normaal gesproken wel eens boos, moe of worden van deze constatering kunnen we er nu om lachen. Want het is waar. Ik lijk op Walter en het is fijn om er eens de lol van in te zien.
Want Bosnië was geen lolletje. De vernedering, de angst, de machteloze woede. De confrontaties met de Dood, de beschietingen, het verdriet van verlies.
”Lady, I got buddies who died face down in the muck so that you and I could enjoy this family restaurant!” Een of andere versie van deze quote klinkt regelmatig in mijn gedachten, wanneer ik iets zie of meemaak waar mijn bloed van gaat koken. Vooral in deze barre tijden.
Een fout geparkeerde fiets is al genoeg om de gruwelijkste geweldfantasieën te triggeren. Hierover in discussie gaan is zinloos, want ik heb gelijk. Net zoals wanneer ik de schaar niet kan vinden omdat mijn vrouw die na gebruik niet meteen heeft teruggelegd of de bus heb gemist. De schande, het onrecht. Waarom moet mij dit overkomen? Het is om te huilen…
Vuilniszakken naast de container, bellen op de luidspreker, door rood rijden, geen richting aangeven in het verkeer, loslopende honden. Voor de koffie heb ik er al tien standrechtelijke executies op zitten.
Dagelijks wordt ik met mijn morele verwonding geconfronteerd. De shit show die het wereldtoneel is heeft zijn weerslag op mijn eigen kleine wereldje. Het onmachtige gevoel van niet in staat zijn om de wereld te redden, toen en nu, en mijn woede richting het schoftentuig dat de wereld momenteel verziekt en meent te regeren trekt een zware wissel op mijn bestaan. Die frustratie projecteer ik op de wereld om mij heen. Ik ben er niet trots op als ik hier schrijf dat ik serieus iemand wil overrijden als ik zie dat diegene op straat jogt in plaats van op de stoep.
“Calmer than you are,” zegt Walter, als hij en de Dude in de auto zitten nadat hij hun bowlingtegenstander met een pistool heeft bedreigd voor de vermeende foutvoet. Eerst overreageren en vervolgens de ander beschuldigen van overreageren wanneer die boos wordt. Typisch…
Vanmorgen op de fiets hoorde ik zoals altijd weer die stem in mijn hoofd, die allemaal boosaardige dingen riep naar iedereen om mij heen. Ik ga ze hier niet herhalen. Geloof me, het was kwaadaardig en hatelijk en erg vermoeiend. Ik stel mij een scenario voor van iemand die iets verkeerd doet en ik ga helemaal los. Let wel, er gaat niets mis. Ik verzin het ter plekke en als ik mezelf niet afrem dan verlies ik het contact met de werkelijkheid.
De laatste jaren leer ik steeds beter dit soort gedrag te herkennen. Ik ben ermee begonnen tijdens een Moral Injury retraiteweek van de Bond voor Nederlandse Militaire Oorlogs- en dienstslachtoffers, nadat het thuis helemaal uit de hand was gelopen en ik op straat iemand had geslagen.
Samen met lotgenoten ben ik dieper gedoken in deze aandoening. Het klinkt gek om het zo te omschrijven, maar het is echt een aandoening. Het is meer dan een moment van verontwaardiging of verwondering over menselijk gedrag. Het is een gevoel dat dagen, weken, maanden lang kan aanhouden en dat me naar beneden trekt, waar het koud en donker is. Ik ben een sociaal mens, maar mijn morele verwonding doodt ieder gevoel van medemenselijkheid in mij.
Als ik het toelaat… En daarom draag ik dit papiertje in mijn portemonnee.
"Liefde voor de mensen en dingen die er toe doen" staat erop geschreven. Iets wat ik makkelijk vergeet. Dan verkwist ik mijn gevoelens en mijn aandacht aan al het slechts dat de wereld in het algemeen en de mens in het bijzonder te bieden heeft. Dat is veel. Te veel voor een mens om zich aan te trekken en druk over te maken.
Mijn morele verwonding zorgt ervoor dat ik gas geef in de auto als ik moet remmen voor een onoplettende voetganger. Het is een gevoel dat me aanzet om iemand verrot te schelden in de supermarkt, die eerst de deur van de koeling opent en dan pas gaat overleggen wat te kiezen. Het maakt dat ik op Youtube gewelddadige filmpjes keer op keer terugkijk. Voor de kick, om soort van te voelen hoe het is om mijn frustratie over mensen te botvieren. Hoe dooier hoe mooier.
Het is een monster dat groeit en sterker wordt naarmate ik het voed met nieuwsberichten en social media posts. Zaken maar waar ik niets aan kan veranderen, die me terugwerpen in het verleden, naar die momenten dat ik op het wereldtoneel probeerde goed te doen en hopeloos faalde. Mijn morele kompas draaide dol. In Bosnië droeg ik een uzi en twee magazijnen met elk vijfentwintig scherpe patronen. Ik kon daarmee beslissen over leven en dood. Dat voelde als een grote verantwoordelijkheid en er waren momenten dat ik die verantwoordelijkheid niet had aangekund wanneer de gelegenheid zich had voorgedaan. Het begrip moordneigingen krijgt een heel andere dimensie wanneer je een geladen automatisch geweer tot je beschikking hebt. Er was uit onze tent gestolen. Verdacht werd de lokale bevolking. Alsof het geen kameraden hadden kunnen zijn. Hoe dan ook, een week later moest ik wacht lopen. ’s Nachts liep ik langs het hek, mijn uzi doorgeladen en mijn vinger aan de trekker. Als ik iemand had zien lopen dan had ik er op geschoten. Om een spijkerbroek en een tondeuze die ik was kwijtgeraakt…
Ik voel nog steeds de schuld en de schaamte en de boosheid van toen. Om een veelheid aan momenten en situaties waarin mijn rol soms die van machteloze toeschouwer en soms van hulpeloze deelnemer was. Dan wil ik kapot maken wat mij kapot maakt. Daar valt misschien nog wat voor te zeggen, maar erger is dat ik kapot maak wat mij lief is.
Op zulke momenten is daar mijn vrouw die mij tot de orde roept. Zoals The Dude daar is de film, in een van de weinige momenten dat hij het achterste van zijn tong laat zien: “God damn you, Walter! You fuckin' asshole! Everything's a fuckin' travesty with you, man! And what was all that shit about Vietnam? What the fuck has anything got to do with Vietnam? What the fuck are you talking about?”
Samen met mijn vrouw lach ik om mijn ongefilterde boosheid, mijn verdriet en mijn angst. Om mijn controledwang, mijn arrogantie en bekrompen principes. Samen lachen we om alle stommiteiten die ik in het verleden heb begaan en mijn betweterigheid.
Het is moment van relativering reality check. Want al ben ik gewond, ik kan de schuld van mijn gedrag niet buiten mezelf leggen.
“Am I wrong?”
“No, you’re not wrong.”
“Am I wrong?”
“You’re not wrong Walter. You’re just an asshole.”
Zo is het maar net…
Tijdens mijn retraite heb ik ook een kort verhaaltje geschreven. Dat kan je hier lezen.
Pies en lof ❤️
Reactie plaatsen
Reacties